Πώς, άραγε, ο ίδιος ο Χριστός προσδιόρισε τη σάρκωσή του και την είσοδό του στην ανθρώπινη ιστορία; Το ευαγγέλιο του Λουκά μας πληροφορεί ότι ο Ιησούς ξεκίνησε τη δημόσια δράση του αναγγέλοντάς την ως αποστολή απελευθερωτική. Βρισκόταν στη συναγωγή της Ναζαρέτ και, όπως συνήθιζαν οι συναγμένοι Ιουδαίοι, διάβασε φωναχτά ένα απόσπασμα της Γραφής. Επρόκειτο για κείμενο του προφήτη Ησαΐα, το οποίο ο Λουκάς παραθέτει ως εξής:
“Το Πνεύμα του Κυρίου με κατέχει, γιατί ο Κύριος με έχρισε και μ’ έστειλε ν’ αναγγείλω το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους τσακισμένους ψυχικά• στους αιχμαλώτους να κηρύξω λευτεριά και στους τυφλούς ότι θα βρουν το φως τους• να φέρω λευτεριά στους τσακισμένους, να αναγγείλω του καιρού τον ερχομό που ο Κύριος θα φέρει τη σωτηρία στο λαό του” (1) .
Ευθύς μόλις ανέγνωσε το χωρίο, ο Ιησούς το συνέδεσε απερίφραστα με τον εαυτό του: “Σήμερα”, τους είπε, “βρίσκει την εκπλήρωσή της η προφητεία που μόλις ακούσατε”.
Καθαυτή η επιλογή του κειμένου είχε πολύ σημαντικά συμφραζόμενα. Μιλώντας για την ανατολή μιας εποχής απελευθέρωσης, παρέπεμπε σε έναν πολύτιμο και ριζοσπαστικό ιουδαϊκό θεσμό, το Ιωβηλαίο έτος. Κατ’ εντολή του Θεού, κάθε πενήντα χρὀνια η υποθηκευμένη για χρέη περιουσία επιστρεφόταν στους ιδιοκτήτες της και ελευθερώνονταν οι δούλοι (Λευιτ. 25: 8-34). Επρόκειτο, δηλαδή, για μια ασφαλιστική δικλείδα κατά της συσσώρευσης πλούτου, κατά της τοκογλυφικής οικονομίας, κατά της απανθρωπιάς, κατά της κοινωνικής αδικίας. Έτσι, ο Χριστός δηλώνει ότι αυτό που εγκαινιάζει είναι μια στάση ζωής προεχόντως αλληλεγγύης. Η σύνταξη με το μέρος των οδυνομένων γίνεται σημάδι ότι η Βασιλεία, ο νέος κόσμος του Θεού ξεμύτισε.
Στο σημείο αυτό, ωστόσο, υπάρχει άλλο ένα ζήτημα, εξαιρετικής σπουδαιότητας. Το κείμενο που παραθέτει ο Λουκάς, δεν είναι στην πραγματικότητα ατόφιο απόσπασμα του Ησαΐα, αλλά μια σύνθεση! Ολόκληρο είναι ειλημμένο από το το 61ο κεφάλαιο του προφητικού βιβλίου (στ. 1-2), πλην της φράσης “να φέρω λευτεριά στους τσακισμένους”. Αυτήν ο Λουκάς την πρόσθεσε στο απόσπασμα, προφανώς εμπνεόμενος από άλλο σημείο του Ησαΐα (τρία κεφάλαια παραπάνω), όπου διευκρινίζεται ποια είναι η αυθεντική νηστεία, η οποία και ευχαριστεί τον Θεό (2) . Η αυθεντική νηστεία, λέει εκεί ο Ησαΐας, δεν έγκειται στην τήρηση εξωτερικών λατρευτικών τύπων: “Μ’ αυτό τον τρόπο που προσεύχεστε, δεν πρόκειται να εισακουστεί η προσευχή σας. Η νηστεία, όπως εγώ τη θέλω [λέει ο Θεός δια γραφίδος Ησαΐα], δεν είναι να κακουχείστε για μια μέρα, και το κεφάλι κάτω να το σκύβετε, καθώς το βούρλο, με ρούχα πένθιμα να κάθεστε στη στάχτη”. Αντιθέτως, η αυθεντική νηστεία έγκειται σε δράση απελευθερωτική: “Να σπάτε των αδικημένων τα δεσμά, να λύνετε τα φορτία που τους βαραίνουν, τους καταπιεσμένους ν’ απελευθερώνετε και να συντρίβετε κάθε ζυγό” (58: 5-6). Με τη σύνθεση, λοιπόν, που πραγματοποίησε ο Λουκάς, υπογραμμίζεται ακόμη εντονότερα το απελευθερωτικό πρόταγμα.
Ο ιωβηλαίος θεσμός αφορούσε την πράξη. Όχι κάποιον ανιστορικό εσωτερισμό. Και η σάρκωση δεν αποτελεί χημεία (δηλαδή απλώς την ανάκραση δυο υλικών – της θείας και της ανθρώπινης ουσίας), αλλά το αντάμωμα του ζείδωρου Θεού με την ανθρώπινη πληρότητα, άρα και με την ευθύνη, και με την πράξη, και με τις σχέσεις. Η διακήρυξη του Χριστού (διακήρυξη που αντανακλάται σε πλήθος σημεία του ευαγγελίου του, όπως η συγκλονιστική αντίθεσή του προς τον Μαμωνά και τη μετατροπή του ναού σε χρηματιστήριο) προσκαλεί τους Χριστιανούς σε πράξη που αλλάζει τον κόσμο, που απελευθερώνει, που έρχεται σε ρήξη με τις δυνάμεις οι οποίες λεηλατούν την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια. Από τη δεκαετία του 1970, η διακήρυξη αυτή έγινε αφετηριακό σημείο της θεολογίας της απελευθέρωσης (3) , η οποία όρισε ως ευαγγελικό καθήκον και ως αποστολή της Εκκλησίας την καταπολέμηση των κοινωνικών δομών που παράγουν αδικία και εξαθλίωση. Ωστόσο, η οπτική αυτή έχει τα ριζώματα της στην ίδια την εκκλησιαστική παράδοση – άσχετα αν οι ίδιοι οι εκκλησιαστικοί άνθρωποι συχνά την θέτουν σε καταστολή ή αγανακτούν μόνον όταν θιγεί η ατομική τους ευμάρεια, κι όχι επειδή η πλουτοκρατία είναι ακραιφνής ειδωλολατρία και σε καλούς και σε κακούς καιρούς! Ήδη τον 14ον αιώνα ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς επικαλέστηκε ακριβώς το περί νηστείας και συντριβής των ζυγών χωρίο του Ησαΐα, για να συνηγορήσει υπέρ της πράξης εκείνης, η οποία ταυτόχρονα αποτελεί κορυφαία πνευματική στάση. Και κατέληγε:
“Οι άρπαγες και οι άδικοι δεν θα αναστηθούν για να έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό και να κριθούν, αλλά ευθύς για να καταδικαστούν [...], διότι και στην εδώ ζωή ποτέ δεν είχαν έρθει πραγματικά πρόσωπο με πρόσωπο με τον Χριστό [...]. Οι τεράστιες περιουσίες είναι στην πραγματικότητα κοινές, αφού προέρχονται από τα κοινά ταμεία της φύσης που έφτιαξε ο Θεός [...]. Κανείς δεν θα μπορέσει να αποφύγει την ποινή, αν δεν δεχτεί στη ζωή του τους φτωχούς” (4).
Μήπως η χριστιανική συμμετοχή σε ένα παγκόσμιο κίνημα διαγραφής των καταχρηστικών και τοκογλυφικών χρεών δεν είναι τίποτα παραπάνω από απαίτηση του ίδιου του μυστηρίου της πίστης; Αποστολή των Χριστιανών (αν αυτοί αντέχουν το βάρος της ταυτότητάς τους) είναι να μαρτυρήσουν με λόγο και πράξη στον δημόσιο χώρο αυτό που ο σαρκωμένος Θεός τους το πρωτοανήγγειλε σε μια συναγωγή. Ο ίδιος τους ζήτησε ακροτελευτίως να γίνουν μάρτυρές του “ως τα πέρατα της γης” (Πράξ. 1:8).
Παραπομπές
(1) – Λουκ. 4: 18-19. Οι μεταφράσεις είναι από τις εκδόσεις Η Καινή Διαθήκη. Το πρωτότυπο κείμενο με μετάφραση στη δημοτική, και Η Παλαιά Διαθήκη. Μετάφραση από τα πρωτότυπα κείμενα, εκδ. Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας, Αθήνα 1989 και 1997 αντίστοιχα.
(2) – Βλ. Jacques Matthey, “Luke 4: 16-30. The Spirit’s mission manifesto: Jesus’ hereneutics and Luke’s editorial”, στο: Internalional Review of Miasion 352 (2000), σσ. 3-11.
(3) – Λ.χ. Gustavo Gutierrez, The God of Life, εκδ. Orbis Books, Maryknoll, New York 1991, σσ. 6-9.
(4) – Γρηγόριος Παλαμάς, PG 151, 161C-165B. Βλ. Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Κοινωνική δικαιοσύνη και Ορθόδοξη θεολογία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 32006, σσ. 42-46.
ΚΕΙΜΕΝΟ: ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Δρ. Θεολογίας, Νομικός
Καθηγητής στο Λύκειο Ζεφυρίου Δυτ. Αττικής
ΕΙΚΟΝΑ: ΒΑΣΩ ΓΩΓΟΥ
ΥΔΑΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΒΑΣΩ ΓΩΓΟΥ
(Θεολόγος, Ζωγράφος, Αγιογράφος)
bargo_28@otenet.gr
Τρομερά άστοχο σχόλιο – διαστροφή του κηρύγματος του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Ο Άγιος Γρηγόριος απευθύνεται στους πλούσιους και τους καλεί ΝΑ ΔΩΣΟΥΝ, δεν απευθύνεται στους φτωχούς καλώντας τους ΝΑ ΑΡΠΑΞΟΥΝ! Το ιδανικό του Αγίου Γρηγορίου είναι η απαλλαγή από την προσκόλληση στα υλικά αγαθά. Όχι η αρπαγή τους με σκοπό να τα απολαύσουν αυτοί που τα λαχταρούν αλλά λόγω ατυχίας, αδικίας ή ανικανότητας τα στερούνται. Νομίζω ότι ο σχολιαστής δεν έχει καταλάβει ότι η πολιτική εφαρμογή των όσων λέει ο Άγιος Γρηγόριος έχει κι άλλη ανάγνωση. Ο πλούτος της Ελλάδος (η πανέμορφη χώρα μας) είναι κοινή. Οι γειτονική μας λαοί (πολύ φτωχότεροι από εμάς) έχουν λοιπόν δικαίωμα -με τη λογική της αποκατάστασης της θείας έννομης τάξης- να επιβάλουν την ισότητα και να μοιραστούν μαζί μας το δικό μας πλούτο: τις όμορφες παραλίες μας, το πλούσιο υπέδαφός μας, τα πλούσια κοιτάσματα υδρογονανθράκων (οι φτωχοί Τούρκοι κοντεύουν τα 80 εκατομμύρια – γιατί οι καλοπερασάκηδες Έλληνες να τα έχουν όλα για λογαριασμό τους;). Ένα άλλο θέμα που προκύπτει είναι το εάν δανειστήκαμε ή όχι τα λεφτά που μας ζητούν να επιστρέψουμε. Η κρίση δανεισμού από πού προέκυψε; Δεν προέκυψε από το γεγονός ότι δεν μας φτάνουν τα λεφτά μας ούτε για τα δικά μας έξοδα – πόσω μάλλον να ξεπληρώσουμε τα χρέη μας; Δηλαδή, πιστεύει ο σχολιαστής ότι δεν ζήσαμε μια περίοδο ευμάρειας, δυσανάλογης προς την παραγωγή μας; Αλίμονό μας αν δίνουμε τέτοιες ερμηνείες. Αντί οι θεολόγοι να μας οπλίζουν με κουράγιο για να γλυτώσουμε από την απληστία και να επιστρέψουμε στο δρόμο της έντιμης εργασίας, σκαρφίζονται δικαιολογίες για να τ’ αρπάξουμε και πάλι…
Το πρώτο που θέλω (ως συγγραφέας του κειμένου “Χριστούγεννα των ρήξεων…”) είναι να ευχαριστήσω από καρδιάς τον αγαπητό φίλο μας που το σχολίασε. Με τιμά καταπιανόμενος με τα ψελλίσματά μου. Το δεύτερο είναι ορισμένες αντιρρήσεις μου επί της ουσίας. Έχω την εντύπωση ότι η δημόσια έκθεσή μας είναι γόνιμη όποτε αναφερόμαστε στα γραφόμενα και όχι σε νομιζόμενα. Ολόκληρο το κειμενό μου μιλά για την αλληλεγγύη προς τους αναγκαιμένους. Αν κάποιος διαφωνεί με την αλληλεγγύη, με γεια του με χαρά του. Σ’ αυτή την περίπτωση απλώς διαφωνούμε καθαρά. Αλλά το να κατασυκοφαντείται η αλληλεγγύη (δηλαδή η έγνοια για το ψωμί του διπλανού) σκιαγραφούμενη με όρους που παραπέμπουν σε ηδονισμό (ο σχολιαστής ισχυρίζεται ότι το κείμενό μου “απευθύνεται στους φτωχούς καλώντας τους να αρπάξουν… με σκοπό να τα απολαύσουν αυτοί που τα λαχταρούν”) είναι ολότελα άλλο πράγμα. Κατόπιν: τον συνειρμό περί αρπαγής της πανέμορφης χώρας μας από τους φτωχούς της γείτονες αδυνατώ να τον παρακολουθήσω, για τον ίδιο λόγο για τον οποίον είμαι απρόθυμος στο να ακρωτηριάσουμε το ευαγγέλιο αν τυχόν η παραβολή του καλού σαμαρείτη που επαινεί έναν εχθρό, αλλόφυλο και ετερόδοξο, δημιουργεί ανησυχητκούς συνειρμούς σε κάποιους. Είμαι επίσης απρόθυμος να φιμώσω τον άγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα ο οποίος δήλωνε ότι προκειμένου να βοηθηθούν οι φτωχοί (κι όχι για να τα τσεπώσει ο ίδιος), δεν είναι καθόλου κακό αν μπορούσε κανείς να βρει τρόπους ώστε ακόμα και να γδύσει τους πλουσίους! Είναι άλλο πράγμα το να πάρουμε χαμπάρι ότι η εκκλησιαστική παραδοση ΔΕΝ είναι μονοφωνική και μονολιθική (και άρα εμπεριέχει και φωνές σαν τις παραπάνω, που μπορεί να ξυνίζουν μερικούς), και άλλο πράγμα το να βαφτίζουμε “σκαρφίσματα” όσες απόψεις δεν ασπάζονται τις ερμηνείες μας που δικαιώνουν την αδικία στον κόσμο. Όσον αφορά την αποπληρωμή των χρεών μας, έχω την εντύπωση κάθε νοήμων αναγνώστης θα έχει δει ότι στο κείμενό μου μιλώ ρητά για διαγραφή “των καταχρηστικών και τοκογλυφικών χρεών”. Το σχόλιο όμως που βλέπω δεν αφορά αυτό, αλλά γενικολογεί περί άλλου ζητήματος, περί της εντιμότητας στις συναλλαγές. Προσωπικά μένω κολλημένος στη βιβλική και πατερική γραμματεία, που τους τοκογλύφους (είτε έκνομους είτε σύννομους, είτε ημεδαπούς είτε γείτονες) τους θεωρεί σιχάματα! Ή μήπως δεν είναι έτσι; Τέλος, ο πληθυντικός της φράσης “να επιστρέψουμε στο δρόμο της έντιμης εργασίας” και “δικαιολογίες για να τ’ αρπάξουμε και πάλι” αφορά εκείνους που μαζί τα φάγανε, που είχαν πάψει να δουλεύουν έντιμα και που τα άρπαζαν. Απλώς, έχοντας χάσει τη δική τους ουρά, ας μη θεωρούν κοψονούρες όλες τις αλεπούδες!
ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
“Η ελευθερία είναι η αχώριστη αδελφή της ευθύνης. Ο σταυρός είναι η ελεύθερη αποδοχή της ευθύνης, με διαύγεια και νηφαλιότητα.”
(Αγία Μαρία Σκόμπτσοβα)
“Αν η προσέγγιση του κόσμου είναι σωστή και πνευματική, τότε δε θα του προσφέρουμε μόνο από την πνευματική μας φτώχεια, αλλά και θα λάβουμε απείρως περισσότερα από το πρόσωπο του Χριστού που ζει, από την κοινωνία με το Χριστό, από τη συνείδηση ότι είμαστε ένα μέρος του σώματος του Χριστού.” (Αγία Μαρία Σκόμπτσοβα)
“Να σπάτε των αδικημένων τα δεσμά, να λύνετε τα φορτία που τους βαραίνουν, τους καταπιεσμένους ν’ απελευθερώνετε και να συντρίβετε κάθε ζυγό” (Ησαΐας58:6)
στα παραπάνω συναντιούνται η ευθύνη, η πράξη, η σχέση. Συναντιούνται τα πρόσωπα μέσα από ρήξεις που πρώτα στον εαυτό τους φέρνουν (σταύρωση των παθών, μέριασμα γιατί υπάρχει και ο άλλος), για να μπορέσουν να δουν τον άλλο, να τον νοιώσουν, να πάνε παραπέρα μαζί του… να βρουν τη δύναμη για ‘την καταπολέμηση των κοινωνικών δομών που παράγουν αδικία και εξαθλίωση’ …
…Αποστολή των Χριστιανών (αν αυτοί αντέχουν το βάρος της ταυτότητάς τους) είναι να μαρτυρήσουν με λόγο και πράξη στον δημόσιο χώρο αυτό που ο σαρκωμένος Θεός τους το πρωτοανήγγειλε σε μια συναγωγή. Ο ίδιος τους ζήτησε ακροτελευτίως να γίνουν μάρτυρές του “ως τα πέρατα της γης” (Πράξ. 1:8).
Με αφορμή το παραπάνω, μια ευχή να κάνω γιατί δε φτάνω… ‘κάθε αυγή ο Χριστός να γεννιέται στην καρδιά μας για να συνεχίζεται η πορεία των ρήξεων και της απελευθέρωσης’… αυτό για μένα είναι ελπίδα!